Önce Kurtar Sonra Yüzmeyi Öğret: Davranış Yönetiminde ve Öğretiminde Öncelikler

Boğulan birini kurtarmayı mı tercih edersiniz, yoksa ona yüzme öğretmeyi mi? Cevap hepimiz için çok açık. Çünkü suyun içinde çırpınan birine o anda “Kollarını şöyle hareket ettir” ya da “Bak, doğru teknik bu” demeyiz. Önce onu güvenli bir yere çıkarır, nefes almasını sağlarız. Yüzmeyi ise sakinleştiğinde öğretiriz. Çocuklar için de durum aslında çok farklı değildir.

Çocuk Neden Boğulur?: Problem Davranışın Nedenleri

Bir davranışı değerlendirirken yalnızca davranışın kendisine odaklanmak yeterli değildir. Problem davranışlar çoğu zaman belirli çevresel koşullar altında ortaya çıkar ve çocuğun bir gereksinimini karşılamaya hizmet edebilir. Özellikle isteklerin engellenmesi, bekleme, rutin değişiklikleri, zorlayıcı etkinlikler ya da iletişim güçlükleri gibi durumlar problem davranışların ortaya çıkmasını tetikleyebilir.

Ağlama, bağırma, ısrar etme, kendine ya da çevresine zarar verme gibi farklı biçimlerde görülebilen bu davranışlarla karşılaştığımızda ise yetişkinler olarak çoğu zaman ilk refleksimiz, çocuğa o anda ne yapması ya da ne yapmaması gerektiğini anlatmak olur. Peki, çocuk henüz suyun içinde çırpınırken ona yüzmeyi öğretmeye çalışmak ne kadar işlevseldir?

Boğulma Anında Yüzme Öğretilmez: Problem Davranışın Gerçekleştiği An Neden Öğretim Anı Değildir?

Problem davranış sırasında çocuğun beyni öğrenmeye değil, yoğun duygusal uyaranlarla baş etmeye odaklanır. O anda beynin farklı sistemleri devreye girer.

• Stres sistemi aktive olur. Çocuk yoğun öfke, korku, hayal kırıklığı ya da aşırı uyarılmışlık yaşadığında sempatik sinir sistemi devreye girer. Adrenalin ve kortizol gibi stres hormonları artar.

• Dikkat daralır. Çocuk çevrede söylenen uzun cümlelere, açıklamalara veya kurallara odaklanamaz. Bütün zihinsel kaynakları yaşadığı yoğun duyguya yönelmiştir.

• Yürütücü işlevler zayıflar. Planlama, düşünme, problem çözme, dürtü kontrolü ve yeni bilgi öğrenmede görev alan prefrontal korteksin etkinliği azalır. Bu yüzden “Şimdi beni dinle”, “Bak sana anlatıyorum”, “Bir daha böyle yapmayacaksın” gibi açıklamalar çoğunlukla karşılık bulmaz.
• Çalışma belleği kapasitesi düşer. Yeni bilgiyi kısa süreli olarak zihinde tutup işlemekte zorlanır. Bu nedenle o anda öğretilmeye çalışılan yeni bilgiler etkili biçimde işlenemez.
• Dil becerileri etkilenebilir. Özellikle küçük çocuklarda yoğun duygusal yük altında sözel yönergeleri anlamak ve uygulamak belirgin şekilde zorlaşır.

Bu nedenle problem davranış sırasında öğretim yapılmaya çalışıldığında çocuk çoğu zaman:

• Sizi duymuyormuş gibi görünebilir.
• Aynı davranışı sürdürebilir.
• Verilen yönergeleri yerine getirmekte zorlanabilir.
• Daha yoğun tepki gösterebilir.

Çünkü sorun isteksizlik değil; o anda beyninin öğrenmeye uygun durumda olmamasıdır.

Boğulma Anına Müdahale ve Yüzme Öğretimi: Koru, Düzenlemeye Destek Ol, Anla Planla ve Öğret

İlk hedef güvenlik, duygusal düzenleme ve sinir sisteminin yeniden sakinleşmesidir. Öğretim, çocuk yeniden öğrenmeye hazır olduğunda başlar. Bu ilke, problem davranışın görüldüğü her durumda aynı şekilde uygulanır. Ancak her davranışın tetikleyicisi ve işlevi farklı olabileceğinden, müdahale de duruma göre şekillenir. Aşağıdaki örnekler, problem davranışın gerçekleştiği anda öğretim yerine düzenlemeye odaklanmanın nasıl uygulanabileceğini göstermektedir.

• İstediği oyuncak verilmediği için bağıran ve kendini yere atan çocuk: Davranış esnasında çocuğa “Bağırmak doğru değil, güzelce istemelisin” diye uzun açıklama yapmak yerine çevreyi güvenli hâle getirmek, dili azaltmak ve kısa-net ifadeler kullanmak daha uygundur. “Buradayım, sakinleşmene yardım edeceğim” gibi. Alternatif isteme becerisi ise çocuk sakin olduğunda ayrıca öğretilir.
• Etkinlik değişikliğinde yoğun tepki veren çocuk: “Ama sana söylemiştim, şimdi bunu yapmak zorundasın” diye tartışmayı uzatmak yerine uyaranları azaltmak, gerekiyorsa geçişi desteklemek ve çocuğa düzenlenmesi için alan tanımak önceliklidir. Sonrasında görsel program, geçiş uyarısı veya “önce–sonra” gibi destekler planlanabilir.
• Zor bir görev sırasında materyalleri fırlatan çocuk: O sırada görevi tekrar tekrar açıklamak ya da yeni öğretim yapmak yerine önce güvenlik sağlanır ve etkileşim sadeleştirilir. Problem davranış sonrasında görevin güçlüğü ve davranışın kaçma işlevi değerlendirilerek “yardım istiyorum”  “mola” gibi alternatif iletişim becerileri öğretilir.
• Kendine veya başkasına zarar verme riski olan çocuk: Burada ilk öncelik doğrudan güvenliktir. Tehlikeli nesneler uzaklaştırılır, çevredeki kişiler korunur ve güvenliğe uygun müdahalede bulunulur.
• Beklemek zorunda kaldığında ağlayan veya bağıran çocuk: “Sıranı bekle” denildiğinde yere yatıp ağlayan çocuğa uzun açıklamalar yapmak “Biraz sabırlı ol” “Sen de hiç bekleyemiyorsun bak arkadaşın çok iyi bekliyor” gibi cümleler kurmak yerine beklemeyi kolaylaştıracak destekler (görsel zamanlayıcı vb.)  sunulur. Bekleme becerisi daha sonra öğretilir.
•  “Hayır” cevabını kabul edemeyen çocuk: İstediği etkinlik ya da yiyecek reddedildiğinde öfke nöbeti geçiren çocukla “Ağlayarak istediğini elde edemezsin bak büyüdün artık” gibi uzun cümleler kurup o anda tartışmak yerine güvenlik ve sakinleşme önceliklidir. Daha sonra hayal kırıklığıyla baş etme ve uygun şekilde isteme becerileri çalışılır.
• İstenmeyen bir duyusal uyaran karşısında kulaklarını kapatıp çığlık atan çocuk: Gürültü, kalabalık veya parlak ışıktan dolayı yoğun tepki gösteren çocukta öncelik uyaranı azaltmak ve çocuğun düzenlenmesini sağlamaktır. Duyusal düzenleme stratejileri daha sonra planlanır.
•  Masadan kalkıp sürekli dolaşan çocuk, etkinlik sırasında masadan kaçan veya sınıfta dolaşan çocuk: Davranış anında sürekli “Yerine otur” demek yerine davranışın nedenini değerlendirmek ve ortamı düzenlemek daha uygundur. Sonrasında oturma süresi ve mola isteme becerileri öğretilir.

Problem davranış anında yetişkinin yaklaşımı, davranışın seyri ve çocuğun yeniden düzenlenme sürecini doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle problem davranış sırasında yapılması ve kaçınılması gereken temel uygulamalar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

Özetle; bazen en iyi öğretim, o an öğretmeye çalışmamaktır. Çünkü önce çocuğun yeniden sakinleşmesi ve öğrenmeye hazır hale gelmeye ihtiyacı vardır.

Son olarak bu yazıda kullanılan “boğulma” ve “yüzme öğretimi” benzetmesi, problem davranış sırasında öğretimin zamanlamasını anlatmak amacıyla kullanılan bir metafordur.

     Kaynaklar

Arnsten, A. F. T. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 410–422. https://doi.org/10.1038/nrn2648

Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750

Lupien, S. J., McEwen, B. S., Gunnar, M. R., & Heim, C. (2009). Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 434–445. https://doi.org/10.1038/nrn2639

McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2006

McEwen, B. S., & Morrison, J. H. (2013). The brain on stress: Vulnerability and plasticity of the prefrontal cortex over the life course. Neuron, 79(1), 16–29. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2013.06.028

Sönmez, M., & Diken, İ. H. (2010).Problem davranışların azaltılmasında işlevsel iletişim öğretiminin etkililiği: Betimsel ve meta-analiz çalışması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 11(1), 1–18. https://doi.org/10.1501/Ozlegt_0000000143

Sucuoğlu, B., & Demir, Ş. (2017). Bağlamsal değerlendirme envanteri: Otizmli bireylerin problem davranışlarının bağlamsal değişkenleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 18(2), 209–224. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.316356

Not. Görseller, yapay zekâ destekli bir görüntü oluşturma aracı (ChatGPT, OpenAI) kullanılarak oluşturulmuştur.