Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Öğrenciler İçin Çalışma Kağıdı Hazırlarken Öğretmenler Nelere Dikkat Etmelidir?

Giriş

Sınıfta kullandığımız etkinlikler yalnızca bir çalışma sayfası değildir. Bununla birlikte öğrencinin öğrenme sürecini yönlendiren bir öğretim aracıdır. Özellikle otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan öğrenciler için etkinliğin nasıl tasarlandığı, çoğu zaman etkinliğin içeriği kadar önemlidir. Aynı kazanımı hedefleyen iki farklı çalışma sayfasından biri öğrencinin etkinliğe bağımsız katılımını desteklerken, diğeri dikkatini dağıtabilir, kaygısını artırabilir ve görevi tamamlamasını zorlaştırabilir.

Bunun temel nedenlerinden biri, OSB’li öğrencilerin önemli bir bölümünün görsel bilgiyi daha iyi işlemesi, belirsizlikten zorlanması ve dikkatlerini hedef uyaran üzerinde sürdürmekte güçlük yaşayabilmesidir. Bu nedenle günümüzde TEACCH (Yapılandırılmış Öğretim) yaklaşımı, kanıta dayalı uygulamalar (NCAEP), Bilişsel Yük Kuramı ve Evrensel Öğrenme Tasarımı (UDL) gibi yaklaşımlar etkinliklerin sade, yapılandırılmış ve öğrencinin bağımsız çalışmasını destekleyecek biçimde hazırlanmasını önermektedir.

Peki Öğretmenler Bir Etkinlik Hazırlarken Nelere Dikkat Etmelidir?

Hazırlanan bir etkinlik sayfası yalnızca akademik bir beceriyi ölçmek amaçlanmamalıdır. Öğrencinin dikkatini sürdürmesini, yönergeyi anlamasını ve etkinliği mümkün olduğunca bağımsız tamamlamasını desteklemek için de tasarlanmalıdır. Bu nedenle etkinliğin içeriği kadar nasıl hazırlandığı da büyük önem taşır. Aşağıda yer alan öneriler, otizm spektrum bozukluğu olan öğrencilerin öğrenme özellikleri ve kanıta dayalı öğretim yaklaşımları doğrultusunda hazırlanmıştır.

Öğrenci Sayfaya Baktığında Ne Yapacağını Anlayabilmelidir.

Bir etkinlik sayfasına ilk bakışta şu soruların cevabı anlaşılmalıdır:

• Nereden başlayacağım?
• Ne yapacağım?
• Nerede bitireceğim?

TEACCH yaklaşımının temel ilkelerinden biri, öğrencinin bu soruların cevabını öğretmene sormadan anlayabilmesidir. Belirsizlik azaldığında öğrencinin bağımsız çalışma olasılığı artar.Sayfada başlangıç noktası ve çalışma sırası açık olmalıdır. Gerekiyorsa oklar veya numaralandırmalar kullanılabilir.

5N1K Çalışmalarını ve Okuma Metinlerini Öğrencinin Günlük Yaşamıyla İlişkilendirin.

OSB’li öğrenciler için hazırlanan okuma metinlerinin, öğrencinin günlük yaşamında karşılaştığı kişi, ortam ve olaylardan oluşturulması anlamayı kolaylaştırabilir. Aile, okul, arkadaşlar, park, market veya günlük rutinler gibi tanıdık konular; öğrencinin metni zihninde canlandırmasını ve okuduğunu anlamasını destekleyebilir.

Örneğin:

X “Uzay kampına giden Ali teleskopla gökyüzünü inceledi…”

Bu ifade yerine şöyle bir metin tercih edilebilir:

✓ “Ali sabah annesiyle kahvaltı yaptı. Okul servisine bindi. Okula gitti ve sınıfta arkadaşlarıyla etkinlik yaptı.”

Metni hazırlarken, “Öğrencim bu olayı günlük yaşamında deneyimlemiş olabilir mi?” sorusunu kendinize sorun. Tanıdık ve işlevsel içerikler, öğrenilen bilgilerin günlük yaşama aktarılmasını da destekleyebilir.

Ek olarak öğrencinizle yapacağınız 5N1K çalışmalarında, günlük yaşamda karşılaştığı olaylara, aile bireylerinin isimlerine, arkadaşlarıyla yaşadığı deneyimlere ve aşina olduğu durumlara yer vermek de önemlidir. Öğrencinizin, metni zihninde daha kolay canlandırmasına ve soruları anlamlandırmasına yardımcı olabilir.

Bir Sayfada Tek Beceri Hedefleyin.

Öğretmenlerin sık yaptığı hatalardan biri, tek bir çalışma sayfasına birçok farklı beceriyi yerleştirmektir.

Örneğin aynı sayfada:

• eşleştirme,
• boyama,
• kesme,
• yazma,
• sayma

gibi farklı görevler bulunması, öğrencinin dikkatini asıl hedef beceriden uzaklaştırabilir. Bilişsel Yük Kuramı’na göre aynı anda çok fazla işlem gerektiren etkinlikler öğrenmeyi zorlaştırabilir.

Aynı Sayfada Birden Fazla Yönerge Vermekten Kaçının.

OSB’li öğrenciler için uzun ve çok aşamalı yönergeler karmaşık gelebilir.

Örneğin:

X “Yukarıdaki resmi incele, aşağıda aynı olan resimle eşleştir.”

Bunun yerine:

✓ Resme bak. Aynı olanı eşle.

veya

✓ Resimlere bak. Farklı olanı göster.

şeklinde tek hedef içeren yönergeler tercih edilmelidir.

Bir etkinlikte birden fazla işlem gerekiyorsa, bunlar farklı sayfalara veya numaralandırılmış aşamalara ayrılmalıdır.

Sayfayı Görsellerle Doldurmayın.

Öğretmenler bazen etkinliği daha ilgi çekici hâle getirmek amacıyla sayfaya çok sayıda resim, süsleme veya renk ekleyebilir. Ancak araştırmalar, gereksiz görsel uyaranların öğrencinin dikkatini hedef görevden uzaklaştırabileceğini göstermektedir. Mayer’in Çoklu Ortamla Öğrenme İlkeleri de öğretimi desteklemeyen görsellerin öğrenmeye katkı sağlamadığını vurgular.

Örneğin:

X Sayfanın köşelerinde çizgi karakterler, yıldızlar ve balonlar bulunması.

✓ Yalnızca öğretim amacı taşıyan görsellerin kullanılması.

Görseller Sade, Büyük ve Birbiriyle Uyumlu Olmalıdır.

Bir etkinlikte kullanılan görseller:

• aynı çizim stilinde,
• yeterince büyük,
• kolay ayırt edilebilir olmalıdır.

Bir sayfada gerçek fotoğraf, emoji ve çizgi film karakterlerinin birlikte kullanılması öğrencinin dikkatini dağıtabilir. Özellikle okul öncesi ve ilkokul düzeyinde gerçek nesnelere benzeyen ve arka fonun beyaz olduğu görseller tercih edilmesi öğrenmeyi kolaylaştırabilir.

Okuma Metinlerini Kısa ve Tek Konulu Hazırlayın.

İlkokul düzeyindeki birçok OSB’li öğrenci için uzun metinler dikkatini sürdürmeyi zorlaştırabilir.

Başlangıç düzeyinde:

• 2-4 cümle,
• tek karakter,
• tek olay,
• açık ve somut ve kısa ifadeler tercih edilmelidir.

Metindeki sorular da olayların anlatıldığı sırayı takip etmelidir.

Yeni Öğrenilen Becerilerde Soru Türüne Dikkat Edin.

Özellikle yeni öğrenilen becerilerde açık uçlu ve soyut sorular yerine, öğrencinin doğru cevaba ulaşmasını kolaylaştıracak yapılandırılmış soru türleri kullanılabilir.

Örneğin:

“Sence Ali neden üzgün?”

yerine,

“Ali üzgün mü?”

☐ Evet

☐ Hayır

veya

“Ali ne yaptı?”

☐ Kitap okudu.

☐ Top oynadı.

Bu tür sorular öğrencinin okuduğunu anlamasına odaklanmasını sağlar.

Etkinlik Sayfası Öğrenciyi Yormamalıdır.

Bazen tek bir sayfada:

• çok fazla görsel,
• çok fazla soru,
• uzun metinler,
• farklı etkinlik türleri bulunabilir.

Az sayıda ama nitelikli etkinlik, çok sayıda karmaşık etkinlikten daha işlevseldir.

Etkinliği Hazırladıktan Sonra Kendinizi Öğrencinin Yerine Koyarak Değerlendirme Yapın.

Etkinliği fotokopiye göndermeden önce sayfaya birkaç saniye bakın ve kendinize şu soruları sorun:

• Öğrenci nereden başlayacağını anlayabilir mi?
• Aynı sayfada gereğinden fazla görsel var mı?
• Birden fazla yönerge öğrencinin kafasını karıştırır mı?
• Bu sayfada gerçekten tek beceri mi çalışılıyor?
• Gereksiz süslemeler dikkat dağıtır mı?
• Öğrencinin günlük yaşamıyla da ilişkili mi?
• Öğrenci bu etkinliği mümkün olduğunca bağımsız tamamlayabilir mi?

Bu sorulara verdiğiniz cevaplar, etkinliğin öğrencinin ihtiyaçlarına ne kadar uygun olduğunu değerlendirmek için önemli ipuçları sunacaktır.

Odak Nokta

Bazen sayfadan kaldırılan tek bir görsel, kısaltılan tek bir yönerge ya da ayrı sayfalara bölünen iki etkinlik öğrencinin görevi anlamasında ve başarıyla tamamlamasında büyük fark oluşturabilir. Bu nedenle etkinlik hazırlarken “Bu sayfa güzel görünüyor mu?” sorusundan önce, “Bu sayfa öğrencimin öğrenmesini kolaylaştırıyor mu?” sorusunu kendimize sormalıyız.

Kaynakça

• CAST. (2024). Universal Design for Learning Guidelines 3.0. https://udlguidelines.cast.org
• Hume, K., Steinbrenner, J. R., Odom, S. L., Morin, K. L., Nowell, S. W., Tomaszewski, B., Szendrey, S., McIntyre, N. S., Yucesoy-Özkan, Ş., & Savage, M. N. (2021). Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism. National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice.
• Mayer, R. E. (2021). Multimedia Learning (3rd ed.). Cambridge University Press.
• Mesibov, G. B., & Shea, V. (2010). The TEACCH program in the era of evidence-based practice. Journal of Autism and Developmental Disorders, 40(5), 570-579. https://doi.org/10.1007/s10803-009-0901-6
• Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. (2022). Okul Öncesi Özel Eğitim Etkinlik Kitabı. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.
• Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. (2022). İlkokul Kademesi Özel Eğitim Ders ve Etkinlik Kitapları. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.
• Sweller, J., van Merriënboer, J. J. G., & Paas, F. (2019). Cognitive architecture and instructional design: 20 years later. Educational Psychology Review, 31, 261-292. https://doi.org/10.1007/s10648-019-09465-5
• Wong, C., Odom, S. L., Hume, K. A., Cox, A. W., Fettig, A., Kucharczyk, S., Brock, M. E., Plavnick, J. B., Fleury, V. P., & Schultz, T. R. (2015). Evidence-based practices for children, youth, and young adults with autism spectrum disorder: A comprehensive review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 45(7), 1951-1966. https://doi.org/10.1007/s10803-014-2351-z

Kapak Görseli: Bu yazıda kullanılan kapak görseli, OpenAI ChatGPT (GPT-5.5) kullanılarak yapay zekâ desteğiyle oluşturulmuştur.