Orta-Ağır Düzeyde Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocuklarda Evde İletişim ve Bağımsızlığı Destekleyen Günlük Yaşam Uygulamaları

Çocuğumla Evde Ne Yapabilirim?

“Çocuğumla evde ne yapabilirim?” sorusu, ailelerden en sık duyduğumuz sorulardan biridir. Çoğu zaman akla ilk olarak masa başı etkinlikleri, çalışma kâğıtları veya yeni oyuncaklar gelir. Oysa orta-ağır düzeyde otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için en etkili öğrenme ortamı, çoğu zaman günlük yaşamın kendisidir.

Bilimsel çalışmalar, iletişim, bağımsız yaşam becerileri ve günlük rutinler içinde sunulan doğal öğrenme fırsatlarının çocukların gelişiminde önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Bu nedenle çocuğunuza her gün farklı etkinlikler hazırlamak yerine, gün içinde karşılaştığı sıradan anları öğretim fırsatına dönüştürmeniz çok daha işlevsel olabilir.

Örnek Uygulamalar

1. İletişim Kurması İçin Fırsatlar Oluşturun

Orta-ağır düzeyde otizm spektrum bozukluğu olan birçok çocuk iletişim kurmak istemediği için değil, nasıl iletişim kuracağını bilmediği için zorlanır. Biz yetişkinler ise çoğu zaman onun ne istediğini önceden tahmin ederek ihtiyacını hemen karşılarız. Aslında bu iyi niyetli davranış, çocuğun iletişim başlatma fırsatlarını azaltabilir. Örneğin çocuğunuzun su istediğini biliyorsunuz. Siz daha istemeden bardağını doldurup uzatıyorsunuz. Böyle olduğunda çocuğun iletişim kurmasına gerek kalmaz. Bunun yerine kısa bir süre bekleyebilirsiniz. Sevdiği bisküviyi kavanozun içinde gösterin ancak hemen vermeyin. Çocuğun size bakmasını, eliyle işaret etmesini, bir ses çıkarmasını, kullandığı iletişim kartını uzatmasını ya da tek bir kelime söylemesini bekleyin. Bunların her biri değerli bir iletişim girişimidir. Örnek bir diyalog:

Ebeveyn: “Ne istiyorsun Ali? “(Birkaç saniye bekleyin.)

Çocuk size baktığında veya işaret ettiğinde

Ebeveyn: “Evet, bisküvi istedin.“Ardından bisküviyi hemen verin.Ya da

Ebeveyn: “Su mu istiyorsun?“

Çocuk herhangi bir iletişim girişiminde bulunduğunda:

Ebeveyn: “Harika söyledin. Al bakalım suyun.“

Buradaki amaç çocuğu konuşmaya zorlamak değildir. Amaç çocuğun “İletişim kurarsam istediğim şeye ulaşabilirim.” ilişkisini öğrenmesidir.Bu yaklaşım, Doğal Ortam Öğretimi (NDBI) ve İşlevsel İletişim Öğretimi (FCT) gibi kanıta dayalı uygulamaların temel ilkelerinden biridir.

2. Beklemeyi Öğretin

Orta-ağır düzeyde otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için beklemek oldukça zor olabilir. İstediği nesneye hemen ulaşamadığında ağlama, öfke nöbeti veya problem davranışlar görülebilir. Ancak bekleme becerisi öğretilebilir. İlk hedefiniz uzun süreler olmamalıdır. İlk günlerde yalnızca 2-3 saniyelik başarılı bir bekleme bile oldukça değerlidir. Örnek bir diyalog:

Çocuğun sevdiği balonu şişirdiniz.

Ebeveyn: “Biraz bekleyelim.“(2-3 saniye bekleyin.)

Ebeveyn: “Harika bekledin. Al bakalım.”Ya da salıncağa binmek istediğinde:

Ebeveyn: “Önce bekle…”

(Birkaç saniye sonra.)

Ebeveyn: “Şimdi sıra sende.”

Bekleme süresini her başarılı denemede birkaç saniye artırabilirsiniz. Kademeli öğretim, çocuğun başarısını artırır ve hayal kırıklığını azaltır.

3. Yardım İstemeyi Öğretin

Birçok çocuk zorlandığında yardım istemek yerine ağlayabilir, bağırabilir ya da yetişkinin elini çekebilir. Bunun nedeni çoğu zaman yardım istemeyi henüz öğrenmemiş olmasıdır. Yardım istemek yaşam boyu kullanılacak en önemli iletişim becerilerinden biridir. Evde bunu öğretmek oldukça kolaydır. Çocuğun açamayacağı bir kavanoz hazırlayın. Kutuyu açmaya çalışmasına fırsat verin. Birkaç saniye bekleyin. Size baktığında veya elinizi uzattığında model olun. Örnek bir diyalog:

Ebeveyn: “Yardım.“

Çocuk size baktığında:

Ebeveyn: “Evet, yardım istedin.”

Ardından kutuyu birlikte açın. Zamanla size bakması yerine işaret etmesini, resim kartını göstermesini veya kullandığı iletişim yöntemini kullanmasını destekleyebilirsiniz. İşlevsel iletişim becerilerinin öğretilmesi, birçok problem davranışın azalmasına katkı sağlayan kanıta dayalı uygulamalardan biridir.

4. Seçim Yapmasına Fırsat Verin

Çocukların yerine sürekli karar vermek, iletişim kurma fırsatlarını azaltabilir. Seçim yapabilmek ise bağımsızlığın ve iletişimin temel taşlarından biridir.Başlangıçta yalnızca iki seçenek sunmanız yeterlidir.Örnek bir diyalog:

Ebeveyn: “Elma mı? “(Bekleyin.)

Ebeveyn: “Muz mu? ”

Çocuk baktığında, uzandığında ya da işaret ettiğinde:

Ebeveyn: “Muzu seçtin.” ve hemen seçtiği meyveyi verin.

Aynı yöntemi oyuncak, kıyafet, içecek veya oyun seçimlerinde de kullanabilirsiniz.Araştırmalar, seçim hakkı sunulan çocukların öğretime daha istekli katıldığını göstermektedir.

5. Günlük Yaşamı Öğretim Ortamına Dönüştürün

Öğrenme yalnızca masa başında gerçekleşmez. Mutfak, banyo, salon ve market de öğretim ortamıdır. Çocuğunuza küçük sorumluluklar verin. Örnek bir diyalog:

Ebeveyn: “Kaşıkları masaya koyalım.”

Ebeveyn: “Çorapları sepete atalım.”

Ebeveyn: “Peçeteleri yerleştirelim.“

Görevi tamamladığında:

Ebeveyn: “Harika yardım ettin.“

Burada amaç kusursuz yapmak değildir.Önemli olan günlük yaşamın aktif bir parçası olmasıdır. Bağımsız yaşam becerileri üzerine yapılan çalışmalar, çocukların günlük rutinlere katılmasının uzun vadede bağımsızlığı desteklediğini göstermektedir.

6. Boş Zaman Becerilerini Destekleyin

Birçok aile, “Ben ilgilenmezsem hiçbir şey yapmıyor.” diyerek kaygısını dile getirir. Oysa tek başına uygun şekilde vakit geçirebilmek de öğretilmesi gereken bir beceridir. Başlangıçta sevdiği iki veya üç oyuncaktan oluşan küçük bir oyun kutusu hazırlayın.Yanında oturun ancak oyunu tamamen siz yönetmeyin. Ara ara şu ifadeleri kullanmanız yeterlidir:

Ebeveyn: “Çok güzel oynuyorsun.”

Ebeveyn: “Devam edebilirsin.”

İlk hedef 2-3 dakika olabilir. Daha sonra süreyi yavaş yavaş artırabilirsiniz. Bağımsız oyun becerileri dikkat, problem çözme ve bağımsız yaşam becerilerinin gelişimini destekler.

Odak Nokta ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Çocuğunuza her gün yeni etkinlikler hazırlamak zorunda değilsiniz. Bazen mutfakta geçirilen beş dakika, markette beklenen kısa bir sıra ya da birlikte sofrayı hazırlamak planlanmış uzun etkinliklerden çok daha değerli öğrenme fırsatları sunabilir.

Unutmayın ki önemli olan etkinliğin sayısı değil, çocuğun günlük yaşamın içinde iletişim kurması, beklemeyi öğrenmesi, yardım istemesi, seçim yapması, sorumluluk alması ve giderek daha bağımsız hâle gelmesidir.

Her küçük adım, gelecekte daha bağımsız bir yaşamın temelini oluşturur. Çocuğunuzun bugün gösterdiği küçük bir iletişim, girişimi ve bugün kendi başına masaya koyduğu bir kaşık yarının bağımsız yaşam becerilerinin başlangıcı olabilir.

Sabır, tutarlılık ve sevgiyle desteklenen her doğal öğrenme fırsatı, çocuğunuzun gelişim yolculuğunda büyük bir fark yaratacaktır.

Kaynakça

Cheng, W. M., Smith, T. B., Butler, M., Taylor, T. M., & Clayton, D. (2023). Effects of parent-implemented interventions on outcomes of children with autism: A meta-analysis. Journal of Autism and Developmental Disorders, 53, 4147–4163.

Conrad, C. E., Rimestad, M. L., Rohde, J. F., Petersen, B. H., Korfitsen, C. B., Tarp, S., Cantio, C., Lauritsen, M. B., & Händel, M. N. (2021). Parent-mediated interventions for children and adolescents with autism spectrum disorders: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry, 12, Article 773604.

Düzkantar, A., & Kaymak, A. (Haz.). (2017). Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) Gösteren Bireylerle Etkileşen Bakım Personeli, Eğitici ve Ailelerin Eğitim Programı. Ankara: T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı & UNICEF Türkiye.

Hume, K., Steinbrenner, J. R., Odom, S. L., Morin, K. L., Nowell, S. W., Tomaszewski, B., Szendrey, S., McIntyre, N. S., Yücesoy-Özkan, Ş., & Savage, M. N. (2021). Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(11), 4013–4032. (PubMed)

Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. (2024). Otizm Spektrum Bozukluğu Aile Eğitimi Kitap Seti (0–3 Yaş, 4–6 Yaş, I. Kademe, II. Kademe ve III. Kademe). Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.

Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. (2024). Otizm Spektrum Bozukluğu Aile Eğitimi Kitap Seti I. Kademe. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.

Steinbrenner, J. R., Hume, K., Odom, S. L., Morin, K. L., Nowell, S. W., Tomaszewski, B., Szendrey, S., McIntyre, N. S., Yücesoy-Özkan, Ş., & Savage, M. N. (2020). Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism. National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice (NCAEP), Frank Porter Graham Child Development Institute, The University of North Carolina at Chapel Hill. (fpg.unc.edu)

NOT: Bu yazıda yer alan görseller, OpenAI ChatGPT (GPT-5.5) ve Google Gemini yapay zekâ araçları kullanılarak oluşturulmuştur. Görseller editoryal amaçla hazırlanmış olup gerçek kişi veya olayları temsil etmemektedir.