Otizmi Olan Öğrenciler İçin Rutin Oluşturma Süreci: MEB Öğretmen Rehber Kılavuzu Özeti

Otizm spektrum bozukluğu olan öğrencilerin eğitim süreçlerinde kendilerini güvende hissetmeleri, günlük etkinliklere katılmaları ve bağımsızlıklarını geliştirmeleri için rutinler önemli bir destek sunar. Günlük yaşamın belirli bir düzen içinde ilerlemesi, öğrencinin sırada ne olduğunu anlamasını kolaylaştırabilir. Ancak etkili bir rutin oluşturmak yalnızca bir günlük program hazırlamakla sınırlı değildir. Öğrencinin bireysel özelliklerini tanımak, uygun destekleri belirlemek, uygulamaları değerlendirmek ve gerektiğinde düzenlemeler yapmak da bu sürecin önemli parçalarıdır.

Millî Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından 23 Ekim 2026 tarihinde duyurulan “Otizmi Olan Öğrenciler İçin Rutin Oluşturma Süreci – Öğretmen Rehber Kılavuzu”, öğretmenlere bu konuda yol göstermek amacıyla hazırlanmıştır.

Programlar ve Öğretim Materyalleri Daire Başkanlığı tarafından hazırlanan rehberde rutinlerin planlanması, uygulanması ve değerlendirilmesi; görsel ve sözel desteklerin kullanılması; etkinlikler arasındaki geçişlerin kolaylaştırılması; rutinlerde meydana gelen değişikliklerin yönetilmesi ve öğrencilerin bireysel özelliklerine uygun desteklerin belirlenmesi ele alınmaktadır.

Bu yazıda, rehberin resmî duyurusunda belirtilen temel konuları açıklıyor ve bunların eğitim ortamlarında nasıl uygulanabileceğini örneklerle ele alıyoruz.

1. Rutin Oluşturma Neden Önemlidir?

Rutin, belirli bir etkinliğin veya günlük yaşam sürecinin belli bir sıra içinde gerçekleştirilmesidir. Okula gelme, çantasını yerleştirme, derse hazırlanma, yemek yeme, el yıkama ve sınıftan ayrılma gibi etkinlikler günlük rutinlere örnek olarak verilebilir.

Otizm spektrum bozukluğu olan öğrencilerin ihtiyaçları birbirinden farklıdır. Bazı öğrenciler günlük etkinliklerin sırasını takip etmekte, bazıları bir etkinlikten diğerine geçmekte, bazıları ise beklenmedik değişikliklere uyum sağlamakta desteğe ihtiyaç duyabilir.

Uygun biçimde planlanan rutinler;

• Günlük etkinliklerin daha anlaşılır hâle gelmesine yardımcı olabilir.
• Öğrencinin bir sonraki etkinlik hakkında bilgi sahibi olmasını sağlayabilir.
• Günlük yaşam becerilerinin kazanılmasını destekleyebilir.
• Eğitim etkinliklerine katılımı kolaylaştırabilir.
• Öğrencinin kendi başına yapabildiği davranışların artmasına katkı sağlayabilir.

Burada önemli olan, öğrenciyi katı bir programa uymaya zorlamak değil, günlük yaşamı onun açısından daha anlaşılır ve yönetilebilir hâle getirmektir.

2. Rutinlerin Planlanması

Rutin oluşturma sürecinin ilk adımı, öğrencinin mevcut becerilerini ve ihtiyaçlarını belirlemektir. Her öğrenci için aynı rutin çizelgesini veya aynı öğretim yöntemini kullanmak uygun olmayabilir.

Öğretmen öncelikle öğrencinin hangi etkinlikleri bağımsız gerçekleştirebildiğini, hangi aşamalarda yardıma ihtiyaç duyduğunu ve hangi tür desteklerden yararlandığını değerlendirmelidir.

Rutin planlanırken nelere dikkat edilmelidir?

Öğrencinin performansı belirlenmelidir. Öğrenci bir etkinliği tamamen bağımsız mı gerçekleştiriyor, sözel hatırlatmaya mı ihtiyaç duyuyor, yoksa fiziksel yardımla mı tamamlıyor?

Etkinlik küçük adımlara ayrılmalıdır. Örneğin, çantasını hazırlama becerisi; çantayı alma, gerekli materyalleri bulma, materyalleri yerleştirme ve çantayı kapatma gibi aşamalardan oluşabilir.

Öğrencinin anlayabileceği yönergeler kullanılmalıdır. Sözel yönergelerin uzunluğu ve karmaşıklığı, öğrencinin iletişim becerilerine göre düzenlenmelidir.

Gerçekçi hedefler belirlenmelidir. Öğrencinin mevcut performansından hareketle ulaşılabilir ve gözlenebilir hedefler oluşturulmalıdır.

Günlük yaşamla bağlantı kurulmalıdır. Öğretilen rutinlerin yalnızca sınıfta değil, mümkün olduğunda ev ve diğer doğal ortamlarda da kullanılabilmesi hedeflenmelidir.

Uygulama örneği: Okula geliş rutini

Bir öğrenci okula geldiğinde çantasını yerleştirmekte ve derse hazırlanmakta zorlanıyorsa aşağıdaki sıra izlenebilir:

1. Sınıfa gir.
2. Çantanı belirlenen yere koy.
3. Montunu veya dış giysini yerine as.
4. Ders materyallerini çıkar.
5. Sırana otur.
6. Günlük etkinlik çizelgeni kontrol et.

Bu adımlar başlangıçta öğretmen desteğiyle uygulanabilir. Öğrencinin becerileri geliştikçe yardımlar aşamalı olarak azaltılabilir. Amaç, öğrencinin yalnızca verilen komutları yerine getirmesi değil, zaman içinde rutini daha bağımsız gerçekleştirebilmesidir.

3. Görsel ve Sözel Desteklerin Kullanılması

Görsel ve sözel destekler, öğrencinin ne yapacağını, hangi sırayı takip edeceğini ve etkinliğin ne zaman tamamlanacağını anlamasına yardımcı olabilir.

Görsel destekler; fotoğraflar, nesneler, çizimler, semboller, yazılı ifadeler ve görsel etkinlik çizelgeleri şeklinde hazırlanabilir. Hangi görselin kullanılacağı öğrencinin anlama, iletişim ve sembolleri ayırt etme becerilerine göre belirlenmelidir.

Görsel rutin çizelgesi nasıl hazırlanabilir?

Öncelikle öğrencinin gün içinde gerçekleştireceği temel etkinlikler belirlenir. Ardından her etkinliği temsil eden, öğrenci tarafından anlaşılabilen görseller seçilir. Bu görseller günlük programın sırasına uygun biçimde düzenlenir.

Örneğin bir sınıf çizelgesinde şu etkinlikler yer alabilir:

• Sınıfa giriş
• Günaydın etkinliği
• Masa başı çalışması
• Hareket etkinliği
• Yemek molası
• Bireysel öğretim
• Oyun zamanı
• Eve hazırlık

Öğrenci, etkinlik öncesinde çizelgesini kontrol etmeyi ve tamamlanan etkinliği işaretlemeyi öğrenebilir.

Sözel yönergeler nasıl kullanılmalıdır?

Öğrenciye gereğinden fazla ve uzun açıklamalar yapmak yerine, anlaşılır ve tutarlı ifadeler tercih edilebilir. Örneğin, “Hadi artık bütün eşyalarını topla, sonra masanı düzenle ve diğer etkinliğe geçelim.” gibi birden fazla talimat içeren bir ifade yerine, ihtiyaç duyulduğunda “Çantanı al.” veya “Materyalini yerine koy.” gibi kısa yönergeler kullanılabilir.

Görsel ve sözel desteklerin birlikte kullanılması bazı öğrenciler için yararlı olabilir. Ancak desteklerin biçimi ve yoğunluğu bireysel değerlendirmeye göre belirlenmelidir.

4. Etkinlikler Arasındaki Geçişlerin Kolaylaştırılması

Bir etkinliğin sona ermesi ve başka bir etkinliğin başlaması, bazı öğrenciler için güçlük oluşturabilir. Özellikle tercih edilen bir etkinliğin bitmesi veya beklenmedik bir etkinliğe geçilmesi sırasında ek desteğe ihtiyaç duyulabilir.

Geçişleri kolaylaştırmak için öğrencinin mevcut etkinliğin biteceğini ve sırada ne olduğunu anlaması sağlanabilir.

Öğretmenler neler yapabilir?

• Bir sonraki etkinliği önceden haber verebilir.
• Görsel etkinlik çizelgesini kullanabilir.
• Tamamlanan etkinliği görsel olarak işaretleyebilir.
• Etkinlikler arasında tutarlı geçiş ifadeleri kullanabilir.
• Gerektiğinde kısa bir hazırlık süresi tanıyabilir.
• Yeni etkinliğin nerede ve nasıl gerçekleştirileceğini açıklayabilir.

Uygulama örneği

Öğrenci serbest oyun sırasında masa başı etkinliğine geçmekte zorlanıyorsa öğretmen, görsel çizelge üzerinden oyun etkinliğinin tamamlandığını gösterebilir ve sıradaki etkinliği işaret edebilir.

Örneğin, “Oyun bitti, şimdi masa çalışması.” ifadesi görsel destekle birlikte kullanılabilir.

Öğrencinin tepkisi gözlenmeli ve geçiş için ihtiyaç duyduğu destek belirlenmelidir. Amaç, her öğrencinin aynı sürede geçiş yapmasını beklemek değil, öğrencinin geçiş becerisini sistematik biçimde geliştirmektir.

5. Rutinlerde Meydana Gelen Değişikliklerin Yönetilmesi

Günlük yaşamda her zaman aynı sıranın izlenmesi mümkün değildir. Öğretmenin değişmesi, sınıfın farklı bir ortamda yapılması, planlanan etkinliğin iptal edilmesi veya okul programının değişmesi rutinlerde farklılıklar oluşturabilir.

Bu değişiklikler bazı öğrenciler için belirsizlik yaratabilir. Öğrencinin değişikliği anlamasına yardımcı olmak, gerekli hazırlıkları yapmak ve uygun destekleri sunmak önemlidir.

Değişikliklere hazırlık nasıl yapılabilir?

Değişiklik önceden açıklanabilir. Mümkün olduğunda öğrenciye rutin değişikliği gerçekleşmeden önce bilgi verilebilir.

Görsel çizelge güncellenebilir. İptal edilen etkinlik çizelgeden çıkarılabilir ve yerine yapılacak etkinlik gösterilebilir.

Alternatif etkinlik tanıtılabilir. Öğrencinin sıradaki etkinlik hakkında bilgi sahibi olması sağlanabilir.

Esnekliğin gelişimi desteklenebilir. Küçük ve yönetilebilir değişiklikler, öğrencinin bireysel özellikleri dikkate alınarak planlanabilir.

Uygulama örneği

Görsel çizelgede bahçe etkinliği bulunan bir öğrencinin hava koşulları nedeniyle bahçeye çıkamayacağını düşünelim.

Öğretmen, bahçe etkinliğinin yerine sınıf içinde yapılacak hareket etkinliğini gösteren görseli yerleştirebilir. Ardından değişikliği kısa ve anlaşılır bir ifadeyle açıklayabilir.

Burada temel amaç, öğrencinin her koşulda değişikliklere hemen uyum sağlamasını beklemek değildir. Öğrencinin değişikliği anlamasına, yeni duruma hazırlanmasına ve ihtiyaç duyduğu desteği almasına yardımcı olmaktır.

6. Öğrencinin Bireysel Özelliklerine ve Güçlü Yönlerine Uygun Destekler

Otizm spektrum bozukluğu olan öğrencilerin iletişim biçimleri, öğrenme hızları, ilgi alanları, duyusal özellikleri ve bağımsızlık düzeyleri farklılık gösterebilir. Bu nedenle rutinler hazırlanırken öğrencinin bireysel özellikleri dikkate alınmalıdır.

Bir öğrenci fotoğraflarla hazırlanan çizelgeyi daha kolay takip ederken başka bir öğrenci yazılı ifadelerden veya nesne temelli ipuçlarından yararlanabilir. Bazı öğrenciler birden fazla adımı içeren çizelgeleri takip edebilirken bazı öğrencilerin tek bir etkinliğe odaklanan daha sade düzenlemelere ihtiyacı olabilir.

Bireyselleştirme sürecinde dikkat edilmesi gerekenler

• Öğrencinin mevcut performansı ve bağımsız yapabildiği beceriler belirlenmelidir.
• Öğrencinin iletişim biçimi ve kullandığı iletişim araçları dikkate alınmalıdır.
• Öğrencinin ilgi alanlarından yararlanılmalıdır.
• Görsel, sözel veya diğer destekler öğrencinin ihtiyacına göre seçilmelidir.
• Öğrencinin duyusal özellikleri ve çevresel koşullar göz önünde bulundurulmalıdır.
• Öğrencinin gösterdiği ilerleme düzenli olarak değerlendirilmelidir.

Bireyselleştirme, öğrencinin bütün güçlüklerini ortadan kaldırmayı veya her etkinliği kusursuz biçimde gerçekleştirmesini sağlamayı hedeflemez. Esas amaç, öğrencinin katılımını ve bağımsızlığını artıracak uygun koşulları oluşturmaktır.

7. Rutinlerin Uygulanması ve Değerlendirilmesi

Bir rutin planının hazırlanması tek başına yeterli değildir. Planın öğrencinin günlük yaşamında nasıl işlediği gözlenmeli ve elde edilen sonuçlara göre gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.

Öğretmen, öğrencinin hangi adımları bağımsız gerçekleştirdiğini, hangi adımlarda yardıma ihtiyaç duyduğunu ve kullanılan desteklerin işe yarayıp yaramadığını değerlendirebilir.

Değerlendirme nasıl yapılabilir?

Örneğin, öğrencinin sınıfa geliş rutini için aşağıdaki basit kayıt tablosu kullanılabilir:

NOT: Bu tablo örnek amaçlı hazırlanmıştır; MEB kılavuzunda yer alan resmî bir form olduğu anlamına gelmez.

Kayıtlar, öğrencinin zaman içindeki gelişimini izlemeye yardımcı olabilir. Öğrenci bir basamağı sürekli bağımsız gerçekleştiriyorsa o basamakta sunulan destek yeniden değerlendirilebilir. Bir basamakta zorlanma devam ediyorsa öğretim yöntemi, çevresel koşullar veya kullanılan ipuçları gözden geçirilebilir.

Değerlendirme yapılırken yalnızca görevin tamamlanıp tamamlanmadığına değil, öğrencinin ne kadar yardımla tamamladığına ve süreçte nasıl bir katılım gösterdiğine de dikkat edilmelidir.

8. Günlük Yaşam Becerilerinin Desteklenmesinde Rutinlerin Kullanılması

Rutinler yalnızca sınıf içindeki akademik etkinliklerde değil, günlük yaşam becerilerinin öğretiminde de kullanılabilir.

El yıkama, giyinme, yemek hazırlığına katılma, kişisel eşyaları düzenleme ve okul çantasını hazırlama gibi beceriler belirli adımlara ayrılarak öğretilebilir.

Uygulama örneği: El yıkama rutini

El yıkama becerisi aşağıdaki basamaklarla ele alınabilir:

1. Lavaboya gitme.
2. Musluğu açma.
3. Elleri ıslatma.
4. Sabun kullanma.
5. Elleri ovalama.
6. Elleri durulama.
7. Musluğu kapatma.
8. Elleri kurulama.

Bu basamakların tamamı her öğrenci için aynı düzeyde destek gerektirmeyebilir. Öğrencinin bağımsız gerçekleştirdiği adımlar korunmalı, desteğe ihtiyaç duyduğu adımlara odaklanılmalıdır.

Görsel basamaklar lavabonun uygun bir bölümüne yerleştirilebilir. Öğrenci beceriyi öğrendikçe kullanılan ipuçları aşamalı olarak azaltılabilir.

Bu tür uygulamalarda güvenlik, hijyen ve öğrencinin bireysel ihtiyaçları da dikkate alınmalıdır.

9. Aile ve Öğretmen İş Birliğinin Önemi

Rutinlerin farklı ortamlarda anlamlı biçimde kullanılabilmesi için aile ve öğretmen arasındaki iletişim yararlı olabilir. Okulda öğrenilen bir becerinin evde de desteklenmesi, öğrencinin beceriyi farklı koşullarda kullanmasına katkı sağlayabilir.

Ancak ev ve okul ortamlarının koşulları aynı değildir. Bu nedenle her ortamda birebir aynı uygulamanın yapılması beklenmemeli; temel beceriler, kullanılan iletişim biçimleri ve öğrencinin ihtiyaç duyduğu destekler konusunda iş birliği kurulmalıdır.

Örneğin, okulda çantasını hazırlamayı öğrenen bir öğrencinin evde de çantasını hazırlama sürecine katılması desteklenebilir. Aileye hangi adımlarda yardım edilmesi gerektiği ve öğrencinin hangi adımları bağımsız yapabildiği açıklanabilir.

Ailelerin gözlemleri de öğrencinin farklı ortamlardaki performansını anlamak açısından değerlidir.

10. Rutin Oluştururken Sık Yapılan Hatalar

Rutinler öğrenciyi desteklemek amacıyla hazırlanır. Ancak uygun planlama yapılmadığında rutinler öğrencinin bağımsızlığını artırmak yerine sürekli yetişkin yönlendirmesine bağımlı kalmasına neden olabilir.

Dikkat edilmesi gereken bazı noktalar şunlardır:

Her öğrenciye aynı çizelgeyi uygulamak: Öğrencilerin iletişim ve öğrenme özellikleri farklıdır. Kullanılan destekler bireysel ihtiyaçlara göre belirlenmelidir.

Çok fazla adımı aynı anda sunmak: Öğrencinin takip edemeyeceği kadar karmaşık bir çizelge, rutinleri kolaylaştırmak yerine zorlaştırabilir.

Öğrencinin anlayamadığı görseller kullanmak: Görsel desteğin yararlı olabilmesi için öğrencinin kullanılan sembol, fotoğraf veya ifadeyle ne anlatılmak istendiğini anlaması gerekir.

Sürekli sözel hatırlatma yapmak: Öğrenci her adımda yetişkinin komutunu bekliyorsa bağımsızlık hedefi yeterince desteklenmiyor olabilir.

Değişiklikleri açıklamadan uygulamak: Mümkün olan durumlarda öğrencinin değişikliklere hazırlanmasına yardımcı olmak, süreci daha anlaşılır hâle getirebilir.

Değerlendirme yapmamak: Rutin uygulamasının işe yarayıp yaramadığı gözlenmezse gerekli düzenlemeler yapılamayabilir.

Bağımsızlığı yalnızca hızlı tamamlamak olarak görmek: Bir becerinin değerlendirilmesinde hızın yanı sıra doğru gerçekleştirme, gereken yardım düzeyi ve öğrencinin katılımı da dikkate alınmalıdır.

11. Öğretmenler İçin Örnek Günlük Rutin Planı

Aşağıdaki plan, bir özel eğitim sınıfında kullanılabilecek örnek bir düzenlemedir. Öğrencinin yaşına, eğitim düzeyine, bireysel özelliklerine ve günlük programına göre uyarlanmalıdır.

Bu örnek çizelge, öğrencinin gün içinde neler yapacağını anlamasını kolaylaştırmak amacıyla hazırlanmıştır. Bütün öğrenciler için aynı programın kullanılması gerekmez. Etkinliklerin sırası ve süresi, öğrencinin ihtiyaçlarına ve okulun eğitim programına göre düzenlenmelidir.

12. Öğretmenler Bu Rehberden Nasıl Yararlanabilir?

MEB tarafından yayımlanan rehber, rutin oluşturma sürecini yalnızca günlük etkinliklerin sıralanması olarak değil; planlama, uygulama, destek kullanımı ve değerlendirmeyi içeren bir süreç olarak ele almaktadır.

Öğretmenler rehberden yararlanırken şu sırayı izleyebilir:

1. Öğrencinin rutin oluşturulacak alandaki mevcut performansını belirlemek.
2. Öğrencinin ihtiyacına uygun, gözlenebilir bir hedef seçmek.
3. Etkinliği gerektiğinde küçük ve anlaşılır adımlara ayırmak.
4. Uygun görsel ve sözel destekleri belirlemek.
5. Rutini günlük eğitim ortamında uygulamak.
6. Öğrencinin bağımsızlık ve katılım düzeyini gözlemlemek.
7. Elde edilen sonuçlara göre rutin ve desteklerde gerekli düzenlemeleri yapmak.

Bu süreçte öğretim hedefleri öğrencinin bireysel eğitim amaçlarıyla ilişkilendirilebilir. Kullanılan rutinler, öğrencinin yalnızca sınıf içindeki düzenini değil, günlük yaşamda işlevsel beceriler kazanmasını da desteklemelidir.

Sonuç: Rutinler Bir Programdan Daha Fazlasıdır

Otizm spektrum bozukluğu olan öğrenciler için rutin oluşturmak, yalnızca günün belirli saatlerinde belirli etkinlikleri gerçekleştirmek anlamına gelmez. İyi planlanmış rutinler; öğrencinin çevresini anlamasına, etkinliklere katılmasına, günlük yaşam becerileri kazanmasına ve zaman içinde daha bağımsız hareket etmesine yardımcı olabilir.

Bunun için rutinlerin öğrencinin bireysel özelliklerine göre hazırlanması, uygun desteklerle uygulanması ve düzenli olarak değerlendirilmesi gerekir. Öğrencinin ihtiyaçları değiştikçe rutinlerin de yeniden düzenlenmesi önemlidir.

Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan Otizmi Olan Öğrenciler İçin Rutin Oluşturma Süreci – Öğretmen Rehber Kılavuzu, bu alanda çalışan öğretmenlerin yararlanabileceği güncel resmî kaynaklardan biridir. Hazırlanmasında emeği geçenlere alanımıza yaptığı katkıdan dolayı teşekkür ederiz.

Rehbere nereden ulaşabilirsiniz?

Kılavuza EBA Özel Eğitim Materyal Platformu üzerinden ulaşabilirsiniz

EBA Özel Eğitim Materyal Platformu: https://www.eba.gov.tr/ozel-egitim-materyal

MEB’in resmî duyurusu: https://orgm.meb.gov.tr/www/otizmi-olan-ogrenciler-icin-rutin-olusturma-sureci-ogretmen-rehber-kilavuzu-hazirlandi/icerik/3686/tr

Bu yazı, MEB’in resmî duyurusunda açıklanan rehber konularını eğitim uygulamalarına yönelik örneklerle açıklamak amacıyla hazırlanmıştır. Yazıda sunulan rutin çizelgeleri ve uygulama örnekleri bilgilendirme amaçlıdır; MEB kılavuzundan doğrudan alınmış resmî formlar değildir.