Tanım, Tanılama ve Eğitim Süreçleri

Önemli Not: Görme yetersizliği, bireyin zekâ düzeyini, öğrenme yeteneğini veya akademik potansiyelini kısıtlayan bir durum değildir. Doğru zamanda başlayan bağımsız hareket eğitimi, Braille (kabartma) yazı desteği, sesli ve teknolojik materyallerle görme yetersizliği olan bireyler eğitim hayatlarında ve mesleklerinde çok yüksek düzeyde başarıya ulaşabilirler.

1. Görme Yetersizliği Nedir?

Görme yetersizliği; tıbbi tüm düzeltmelere (gözlük, lens veya cerrahi müdahaleler) rağmen, bireyin görme duyusundaki kayıp nedeniyle görsel uyaranlardan tam olarak yararlanamaması ve bu durumun eğitimsel, sosyal ve günlük yaşam performansını olumsuz etkilemesi durumudur.

Eğitsel açıdan görme yetersizliği olan bireyler, eğitim süreçlerinde ihtiyaç duydukları temel duyu kanalına göre “Kör (Total Görme Kaybı)” ve “Az Gören” olmak üzere iki ana gruba ayrılırlar.

2. Görme Yetersizliği Dereceleri ve Sınıflandırılması

Görme kaybının düzeyi, tıbbi olarak standart göz tarama testleri (Snellen Kartı vb.) ve görme alanı ölçümleriyle belirlenir. Eğitsel açıdan ise sınıflandırma şu şekildedir:

Total Görme Kaybı

• Özellikleri: Görme duyusunu tamamen kaybetmiş ya da ışık algısı düzeyinde çok sınırlı görmeye sahip olan bireylerdir. Eğitim süreçlerinde okuma ve yazma için görsel materyalleri kullanamazlar; öğrenmede dokunsal (Braille alfabesi) ve işitsel (sesli kitaplar, ekran okuyucular) kanallara bağımlıdırlar.

Az Gören

• Özellikleri: Görme keskinliği yasal körlük sınırının üzerinde olan ancak büyüteç, teleskopik gözlük, büyük puntolu kitaplar gibi özel optik ve yardımcı araçlar olmaksızın standart yazılı materyalleri okumakta zorlanan bireylerdir. Bu bireyler, var olan görme kalıntılarını eğitim süreçlerinde aktif bir şekilde kullanmayı öğrenirler.

3. Tanılama ve Değerlendirme Süreci Nasıl İşler?

Görme yetersizliğinde tanılama adımları, tıbbi müdahalelerden eğitsel yönlendirmelere kadar şu resmi süreçleri kapsar:

1.Tıbbi Tanılama (Göz Hastalıkları Süreci):İlk Adım.

Görme kaybından şüphelenilen çocuk, tam teşekküllü bir hastanenin Göz Hastalıkları kliniğine sevk edilir. Uzman hekim tarafından görme keskinliği, görme alanı ve göz dibi muayeneleri yapılır. Tıbbi tedaviler veya optik düzeltmeler uygulandıktan sonra kalıcı yetersizlik durumu varsa çocuk adına ÇÖZGER (Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu) düzenlenir.

2.Eğitsel Tanılama (RAM Süreci):İkinci Adım.

Sağlık kurulu raporunu alan aile, ikamet ettiği bölgedeki RAM’dan (Rehberlik ve Araştırma Merkezi) randevu alır. RAM bünyesindeki özel eğitim uzmanları, çocuğun kavramsal gelişimini, işitsel ve dokunsal algısını, az gören çocuklar için ise görme kalıntısını ne kadar efektif kullanabildiğini değerlendirir.

3.Özel Eğitim Tedbiri Kararı:Üçüncü Adım.

RAM değerlendirmesi sonucunda çocuk için en uygun eğitim ortamı kararlaştırılır. Akranlarıyla uyum sağlayabilecek durumdaki çocuklar için “Kaynaştırma/Bütünleştirme Yoluyla Eğitim” kararı verilerek genel eğitim sınıflarına yönlendirilirler ve okuldaki Destek Eğitim Odası‘ndan faydalanırlar. Total görme kaybı olan ve yoğun desteğe ihtiyaç duyan çocuklar için ise müstakil Görme Engelliler Okulu kararı alınabilir. Ayrıca rehabilitasyon merkezlerinde destek eğitim almaları onaylanır.

4. Özel Eğitim ve Müdahale Yöntemleri

Görme yetersizliği olan bireylerin eğitiminde temel amaç, diğer duyu organlarını (işitme, dokunma, koklama) etkin şekilde kullanmayı öğretmek ve çevreye tam bağımsız uyum sağlamalarını desteklemektir.

Eğitimde Kullanılan Başlıca Yöntem ve Araçlar:

• Braille (Kabartma) Yazı Sistemi: Altı noktanın çeşitli kombinasyonlarından oluşan, total görme kaybı olan bireylerin dokunarak okuma ve yazmasını sağlayan evrensel alfabe sistemidir. Matematiksel semboller ve müzik notaları da bu sistemle öğretilir.
• Bağımsız Hareket ve Oryantasyon Eğitimi: Görme engelli bireyin nerede olduğunu bilmesi (oryantasyon) ve bir yerden bir yere güvenli, bağımsız bir şekilde gidebilmesi (bağımsız hareket) için beyaz baston kullanımı, yön bulma stratejileri ve çevre ipuçlarını değerlendirme becerileri kazandırılır.
• Yardımcı Teknolojiler ve Ekran Okuyucular: Bilgisayar ve telefonlardaki metinleri sese dönüştüren yazılımlar (JAWS, NVDA vb.), Braille ekranlar, sesli kütüphaneler ve sesli betimleme uygulamaları eğitime erişimi maksimum düzeye çıkarır.
• Dokunsal Materyaller ve Kabartma Haritalar: Soyut kavramları, coğrafi şekilleri veya geometrik yapıları anlamlandırmaları için özel olarak hazırlanmış kabartmalı grafikler, üç boyutlu maketler ve dokunsal oyuncaklar kullanılır.

5. Aileler İçin Evde Destek Rehberi

Ev ortamının düzeni ve ailenin yaklaşımı, görme yetersizliği olan çocuğun öz güven kazanmasında ve bağımsızlaşmasında hayati bir rol oynar:

• Evdeki Eşyaların Yerini Sabit Tutun: Mobilyaların, kapıların konumunu sık sık değiştirmeyin. Değişiklik yapmak zorundaysanız çocuğunuza evi gezdirerek yeni düzeni mutlaka tanıtın. Odasındaki dolapları ve çekmeceleri onun erişebileceği şekilde düzenleyin.
• Betimleyici ve Net Bir Dil Kullanın: “Şuradaki bardağı al” gibi belirsiz ifadeler yerine, saat yönü kurallarını veya konum bildiren net kelimeler kullanın: “Tam önünde, saat 12 yönünde kırmızı bir bardak var.” gibi.
• Dokunarak ve Yaşayarak Öğrenmesine İzin Verin: Çocuğunuzun nesneleri elleriyle incelemesine, dokusunu, ağırlığını, sıcaklığını hissetmesine izin verin. Mutfakta sebzeleri yıkarken, masayı hazırlarken ona sorumluluk vererek dokunsal deneyimlerini artırın.
• Aşırı Korumacı Davranmayın: Çocuğunuzun düşmesinden veya hata yapmasından korkarak onun adına hareket etmeyin. Kendi kendine yürümesi, yemeğini yemesi, üstünü değiştirmesi için ona fırsat verin ve bağımsız hareket becerilerini ev içinde sürekli teşvik edin.