OTİZMLİ ÇOCUKLARIN TEKRARLADIĞI SÖZLERİN ARDINDA NE VAR? OTİZMDE EKOLALİYİ ANLAMAK

GİRİŞ

Ebeveyn: “Su içer misin?”
Çocuk:    “Su içer misin?”

Çocuğun bir soruya sorunun kendisini tekrar ederek cevap vermesi, ebeveynler için ilk bakışta yalnızca “söyleneni tekrar etmek” gibi görünebilir. Ancak otizmli bir çocuk için bu tekrarın altında çok daha farklı bir anlam olabilir.

-Belki çocuk “Evet, su istiyorum.” demeye çalışıyordur.
-Belki soruyu nasıl yanıtlayacağını bilmiyordur.
-Belki duyduğu cümleyi anlamlandırmaya çalışıyordur.
-Belki konuşmayı başlatmak için bildiği bir kalıbı kullanıyordur.
-Belki de daha önce duyduğu bir ifadeyi kendini düzenlemek için tekrar ediyordur.

Bu nedenle ekolaliyle karşılaştığımızda ilk sorumuzun “Bunu nasıl durdurabiliriz?” olması yerine, “Bu çocuk bize ne anlatmaya çalışıyor?” olması önemlidir. Bu yazımızda otizmli çocuklarda ekolali konusunu detaylı olarak ele alacağız.

EKOLALİ NEDİR?

Ekolali, bireyin daha önce duyduğu sözcük, cümle veya ifadeleri tekrar etmesidir. Otizm spektrum bozukluğunda sık karşılaşılan bir dil özelliğidir. Ekolali, ortaya çıkış zamanına göre temel olarak anında ekolali ve gecikmiş ekolalişeklinde ele alınır.

a) Anında ekolali

Çocuğun duyduğu ifadeyi hemen tekrar etmesidir.

Öğretmen: “Oyuncak ister misin?”
Çocuk: “Oyuncak ister misin?”

Bu tekrar, yalnızca soruyu anlamadığı anlamına gelmeyebilir. Çocuk henüz kendi cevabını oluşturmakta zorlanıyor olabilir veya duyduğu ifadeyi iletişim kurmak için kullanıyor olabilir. Anında ekolalinin bazı çocuklarda konuşmayı başlatma, sosyal uyaranlara yanıt verme veya dil yapısını öğrenme gibi işlevleri olabileceği belirtilmektedir.

b) Gecikmiş ekolali

Çocuğun daha önce duyduğu bir sözcük veya cümleyi saatler, günler hatta daha uzun bir süre sonra tekrar etmesidir.

Örneğin çocuk televizyonda duyduğu:

“Yardım ediiinnn!” cümlesini ertesi gün oyun sırasında, izlediği gibi aynı ses tonu ve ifadeyle söyleyebilir.

Gecikmiş ekolalinin anlamı bazen doğrudan anlaşılabilir, bazen de bağlamdan oldukça uzak görünebilir. Ancak bu ifadeler geçmiş bir olaya gönderme yapma, duyguyu ifade etme, belleği harekete geçirme veya stresle baş etme gibi farklı işlevler taşıyabilir.

PEKİ OTİZMLİ BİR ÇOCUK NEDEN EKOLALİ YAPAR?

İşte burada tek bir cevap vermek mümkün değildir. Bu yazımızda otizmli çocuklar hangi durumlarda tekrarlı ifadeler kullanabilir buna değineceğiz.

Kaynaklarda ekolalinin iletişimsel, bilişsel ve öz-düzenleyici işlevler taşıyabileceği; iletişim kurma, sosyal etkileşime katılma, öğrenme ve duygusal düzenleme gibi farklı amaçlarla kullanılabileceği vurgulanmaktadır. Bu nedenle “Çocuk ekolali yapıyor.” demek, değerlendirme için henüz başlangıç noktasıdır.

1. Bir İsteği İfade Etmek İçin

Çocuğun üretici dili henüz yeterince gelişmemişse, çevresinden duyduğu bir cümleyi kendi isteğini ifade etmek için kullanabilir.

Anne: “Meyve suyu ister misin?”
Çocuk: “Meyve suyu ister misin?”

Çocuğun gerçek mesajı:

“Meyve suyu istiyorum.” olabilir.

Burada ekolali, çocuğun isteğini ifade edebilmek için kullandığı mevcut iletişim yoludur.

2. Soruyu Yanıtlamak İçin

Bazı çocuklar sorunun cevabını bilse bile, soruya nasıl cevap vereceğini bilemeyebilir.

Öğretmen: “Adın ne?”
Çocuk: “Adın ne?”

Bu durumda çocuğun soruyu tekrar etmesi, mutlaka cevabı bilmediğini göstermez.

Öğretmen şöyle model olabilir:

Öğretmen: “Ben Sümeyye. Sen Ali.”
Öğretmen: “Senin adın ne?”
Çocuk: “Ali.”

Burada öğretmen, beden dili ile “ben” ve “sen” kişi zamirlerini, öğrencinin zihninde somutlaştırarak desteklemelidir.

3. Dil Öğrenmek İçin

Ekolali bazı çocuklar için dil öğrenme sürecinin bir parçası olabilir. Çocuk çevresinden duyduğu cümleleri tekrar ederek kelimelerin nasıl bir araya geldiğini, cümlenin ritmini ve tonlamasını öğrenebilir. Kaynaklarda anında ekolalinin bazı çocuklarda bir “dil başlatıcı” işlevi görebileceği ve çevreden alınan dil girdisinin öğrenilmesine katkı sağlayabileceği belirtilmektedir.

Bu nedenle:

“Tekrar ediyor, demek ki anlamıyor.” şeklinde kesin bir sonuca varmak doğru değildir.

4. Sosyal Etkileşim Kurmak İçin

Konuşmayı nasıl başlatacağını veya sürdüreceğini bilemeyen bir çocuk, daha önce duyduğu bir ifadeyi kullanarak iletişim kurmaya çalışabilir. Örneğin öğretmeninin sık kullandığı:

“Bugün nasılsın?” ifadesini gören bir çocuğun bunu öğretmenine tekrar etmesi, sosyal etkileşimi başlatma girişimi olabilir.Bu yönüyle ekolali bazı çocuklar için sosyal iletişimde bir köprü görevi görebilir.

5. Duygusal Düzenleme ve Rahatlama İçin

Ekolali her zaman birine bir şey anlatmak amacıyla ortaya çıkmayabilir. Çocuk kaygılandığında, heyecanlandığında veya çevresindeki belirsizlik arttığında daha önce duyduğu bir ifadeyi tekrar ederek kendisini düzenlemeye çalışabilir. Örneğin bir çocuk zorlandığı bir etkinlik sırasında sürekli:

“Sen bu işi başarabilirsin.” diyorsa bu cümleyi daha önce bir yetişkinden duymuş olabilir ve şimdi kendisini rahatlatmak için kullanıyor olabilir. Özellikle gecikmiş ekolalinin bazı durumlarda stres azaltma, duygusal düzenleme ve çevresel belirsizlikle baş etme işlevleri taşıyabileceği belirtilmektedir.

EKOLALİNİN ALTINDA YATAN NEDENİ NASIL ANLAYABİLİRİZ?

Burada öğretmen ve aile için en önemli nokta doğru gözlem yapmaktır.

Çocuk bir cümleyi tekrar ettiğinde hemen müdahale etmek yerine şu sorulara bakabiliriz:

• Ne söyledi?
• Ne zaman söyledi?
• Söylemeden hemen önce ne oldu?
• Bu cümleyi daha önce nerede duymuş olabilir?
• Cümle bulunduğu durumla ilişkili mi?
• Çocuk bu ifadeden sonra ne elde etti?
• Bir isteği, duyguyu veya ihtiyacı ifade ediyor olabilir mi?
• Aynı cümleyi başka ortamlarda da kullanıyor mu?

Örneğin bir çocuk her teneffüste:

“Eve gideceğiz.” diyorsa bunu yalnızca gecikmiş ekolali olarak kaydetmek yeterli değildir. Biraz gözlemlediğimizde bu cümlenin özellikle gürültülü ve kalabalık ortamlarda ortaya çıktığını fark edebiliriz.

Bu durumda çocuk belki: “Eve gitmek istiyorum.” diyordur. Belki de: “Burada zorlanıyorum, buradan uzaklaşmak istiyorum.” demeye çalışıyordur.

İşte bu nedenle ekolalinin öncesi, kendisi ve sonrasıyla birlikte değerlendirilmesi, müdahalenin yönünü belirlemek açısından ve iletişimi destekleyebilmek adına önemlidir.

EKOLALİ YAPAN BİR ÇOCUĞA NASIL YAKLAŞMALIYIZ?

1. Önce anlamaya çalışın

Çocuğun söylediği cümle size anlamsız gelse bile hemen “Aynı şeyleri tekrar etme.” demek yerine cümlenin ne anlama gelebileceğini düşünün.

Çocuğun söylediği:
“Parkta oynamak ister misin?”

Olası mesajı:
“Parkta oynamak istiyorum.”

Bu durumda yetişkin:

“Parkta oynamak istiyorsun.” diyerek çocuğun mesajını anlamlandırabilir.

2. İşlevsel Cümleyi Modelleyin

Çocuğun kullanmasını istediğimiz ifadeyi kısa ve anlaşılır biçimde modelleyebiliriz.

Çocuk: “Su ister misin?”
Yetişkin: “Su istiyorum.”

Çocuk modeli tekrar ederse bu kez:

Çocuk: “Su istiyorum.”
Yetişkin: “Tamam, su istiyorsun.” şeklinde söylediği doğru ifadeyi pekiştirerek doğal iletişim sürdürülebilir.

DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER

“Sürekli aynı şeyleri tekrar etme.” Cümlesini Çocuğa Israrla Söylememek Gerekir.

Eğer ekolali çocuğun iletişim kurma yollarından biriyse, doğrudan engellemek iletişim fırsatını da azaltabilir. Çocuğun daha çok strese girmesine neden olacaktır.

Her Ekolaliyi Anlamsız Kabul Etmek Yanlış Bir Tutumdur.

Çocuğun söylediği cümleyi anlamıyor olmamız, çocuğun o cümleyle bir şey anlatmadığı anlamına gelmez.

Her Çocuğa Aynı Müdahale Uygulanmaz.

Bir çocuk ekolaliyi istek belirtmek için kullanırken başka bir çocuk kaygısını düzenlemek için kullanabilir.

Çocuğu Art Arda Aynı Soruyla Boğmamak Gerekir.

Çocuğun konuşmasını artırmak amacıyla art arda sorular yöneltmek çocuğun yoğun kaygı yaşamasına neden olabilir. Bunun yerine yorum yapmak, model olmak ve beklemek çoğu durumda daha doğal bir iletişim ortamı oluşturabilir.

KAYNAKÇA

Aydın, F. (2025). Ekolalisi olan ve ekolalisi olmayan konuşma becerisine sahip otizmli çocukların bilişsel esnekliğinin ebeveyn bakış açısından karşılaştırılması [Yüksek lisans tezi, Kapadokya Üniversitesi].

Aydoğan, U. K. (2025). Türkiye’deki dil ve konuşma terapistlerinin ekolali konusundaki bilgi, tutum ve algı düzeylerinde bilgilendirici materyallerin etkisi [Yüksek lisans tezi, İstinye Üniversitesi].

Blackburn, C., Tueres, M., Sandanayake, N., Roberts, J., & Sutherland, R. (2023). A systematic review of interventions for echolalia in autistic children. International Journal of Language & Communication Disorders, 58(6), 1977–1993. https://doi.org/10.1111/1460-6984.12931

Foxx, R. M., Schreck, K. A., Garito, J., Smith, A., & Weisenberger, S. (2004). Replacing the echolalia of children with autism with functional use of verbal labeling. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 16, 307–320. https://doi.org/10.1007/s10882-004-0688-5

Genç Tosun, D. (2021). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde ekolali. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(2), 575–592. https://doi.org/10.33400/kuje.904316

McEvoy, R. E., Loveland, K. A., & Landry, S. H. (1988). The functions of immediate and delayed echolalia in autistic children. Journal of Autism and Developmental Disorders, 18(4), 657–668.

McMorrow, M. J., & Foxx, R. M. (1986). Some direct and generalized effects of replacing an autistic man’s echolalia with correct responses to questions. Journal of Applied Behavior Analysis, 19, 289–297. https://doi.org/10.1901/jaba.1986.19-289

Neely, L., Gerow, S., Rispoli, M., Lang, R., & Pullen, N. (2016). Treatment of echolalia in individuals with autism spectrum disorder: A systematic review. Review Journal of Autism and Developmental Disorders, 3(1), 82–91. https://doi.org/10.1007/s40489-015-0067-4

Süslü, F. (2019). Otizm spektrum bozukluğu ile eşlik eden anında ekolalide replik öğretimi [Yüksek lisans tezi, Lefke Avrupa Üniversitesi].

NOT: Bu yazıda kullanılan görseller, içerik doğrultusunda yapay zekâ destekli görsel üretim aracı ChatGPT kullanılarak özgün olarak oluşturulmuştur.