Özel Eğitimde Doğru Soruyu Sormak: “Çocuğum Bunu Hangi Koşulda Yapabiliyor?”

Çocuğum Bunu Yapabiliyor, Peki Neden Her Zaman Yapamıyor?

Özel gereksinimli çocukların ailelerinden sık duyulan bir cümledir:

“Bunu yapabiliyor. Geçen gün kendi yaptı, bugün neden yapmıyor?”

Çocuk eğitim ve destek sürecinde bir beceriyi başarıyla gerçekleştirirken, evde aynı beceriyi kullanmayabilir. Okulda yönergeleri takip eder, evde aynı yönergeyi yerine getirmekte zorlanır. Bir yetişkinle iletişim kurarken kendini ifade ederken başka bir yetişkinin yanında sessiz kalabilir.

Bu durum aile için oldukça kafa karıştırıcıdır.

Çünkü yetişkinin gözünde beceri bir kez ortaya çıktıysa artık öğrenilmiş olması beklenir.

Oysa bir çocuğun bir beceriyi bir koşulda yapabilmesi, farklı koşullarda bağımsız olarak o beceriyi kullanabildiği anlamına gelmez.

Özel eğitimde bu ayrım önemlidir.

Çünkü bazen sorun çocuğun beceriyi bilmemesi değil, bildiği beceriyi yeni bir durumda kullanamamasıdır.

Bir beceriyi bilmek, onu her yerde kullanabilmek değildir.

Bir çocuk ayakkabısını kendi başına giyebiliyor olabilir.

Fakat bunu yalnızca evde, her zamanki sandalyesinde, annesi yanında ve aynı sırayla yapıyorsa; okulda, başka bir ayakkabıyla veya farklı bir ortamda aynı beceriyi gerçekleştirmekte zorlanabilir.

Bu durumda “Ayakkabı giymeyi biliyor” ya da “bilmiyor” şeklinde kesin bir yargıya varmak yerine şu soruyu sormak daha doğru olur:

“Bu beceriyi hangi koşullarda kullanabiliyor?”

Çünkü çocuk bir beceriyi öğrenirken yalnızca davranışın kendisini değil, o davranışın ortaya çıktığı koşulları da öğrenebilir.

Örneğin “çantanı yerine koy” yönergesine alışmış bir çocuk, “eşyalarını kaldır” dendiğinde ne yapacağını anlamayabilir. Yetişkin açısından iki ifade aynı davranışı anlatıyor olabilir; çocuk açısından ise farklı ipuçlarıdır.

Benzer şekilde çocuk bir beceriyi öğretmeniyle yapabilir ama aynı beceriyi annesi istediğinde gerçekleştirmeyebilir.

Bu her zaman çocuğun öğretmenini daha iyi dinlediği ya da annesine karşı koyduğu anlamına gelmez.

Becerinin hangi kişi, ortam veya yönergeyle ilişkilendiği önemlidir.

Ortam değiştiğinde çocuk da değişmiş gibi görünebilir.

Bir becerinin sakin ve düzenli bir ortamda ortaya çıkması ile aynı becerinin evde, okulda, parkta ya da markette kullanılabilmesi aynı koşullar değildir.

Çocuğun karşılaştığı uyaranlar değişir.

Kalabalık, gürültü, hareket, beklemek zorunda olmak, başka insanların konuşması, ışık, dokunma veya çevredeki nesneler çocuğun dikkatini ve davranışını etkileyebilir.

Bu nedenle çocuk sakin bir ortamda kolaylıkla yaptığı bir işi, daha fazla uyaranın olduğu bir ortamda gerçekleştiremeyebilir.

Dışarıdan bakıldığında çocuk sanki “biliyor ama yapmıyor” gibi görünür.

Oysa bazen daha doğru ifade şudur:

“Biliyor, ancak bu koşulda henüz kullanamıyor.”

Bu küçük gibi görünen fark, çocuğa nasıl yaklaşacağımızı tamamen değiştirebilir.

Her yapmama davranışının sebebi aynı değildir.

Çocuğun bir beceriyi gerçekleştirmemesi hemen tek bir sebebe bağlanmamalıdır.

Bazen beceri henüz yeterince öğrenilmemiştir.

Bazen çocuk beceriyi yalnızca belirli koşullarda öğrenmiştir.

Bazen yönergeyi anlamamıştır.

Bazen dikkatini o anda verilen göreve yöneltemiyordur.

Bazen yorgundur.

Bazen çevresindeki duyusal uyaranlar fazladır.

Bazen de yapması beklenen şey, o anki beceri düzeyinin üzerindedir.

Bu sebeple “Yapabiliyor ama yapmıyor.” cümlesinin arkasındaki durumu anlamaya çalışmak gerekir.

Çünkü aynı davranışın altında farklı sebepler olabilir.

“Bir kere yaptı” neden yeterli değildir?

Bir çocuğun bir beceriyi bir kez gerçekleştirmesi elbette önemli bir göstergedir.

Ancak becerinin günlük yaşama yerleşip yerleşmediğini anlamak için daha fazlasına bakmak gerekir.

Örneğin çocuk dişlerini fırçalayabiliyor.

Peki bunu;

sabah da yapabiliyor mu?

akşam da yapabiliyor mu?

farklı bir yetişkin hatırlattığında yapabiliyor mu?

ne kadarını bağımsız sürdürebiliyor?

yönerge verilmeden başlatabiliyor mu?

rutin değiştiğinde beceriyi sürdürebiliyor mu?

Bunların her biri bize aynı becerinin ne kadar bağımsız ve esnek hâle geldiği hakkında bilgi verir.

Dolayısıyla gelişimi değerlendirirken yalnızca “Yapabiliyor mu?” sorusuna değil, “Ne kadar bağımsız, ne kadar farklı koşulda ve ne kadar tutarlı yapabiliyor?” sorularına da bakmak gerekir.

Öğrenilen becerinin hayatın içine taşınması gerekir.

Özel eğitimde hedef yalnızca çocuğun bir beceriyi öğretildiği ortamda gerçekleştirmesi değildir.

Öğrenilen becerinin günlük yaşamda kullanılabilmesi de önemlidir.

Çocuk öğretmenine bir isteğini sözlü olarak ifade edebiliyorsa, aynı isteği ailesine de söylemesi desteklenmelidir. Eğitim sırasında öğrendiği bir beceriyi evde ve benzer günlük yaşam durumlarında kullanabilmesi için farklı fırsatlar sunulabilir. Örneğin çocuk bir problemi belirli bir materyalle çözebiliyorsa, benzer problemleri farklı materyaller kullanarak çözmesi teşvik edilebilir.

Bu süreçte çocuğun öğrendiği beceriyi farklı kişilerle, farklı ortamlarda ve farklı koşullarda kullanmasına olanak sağlamak önemlidir.

Ancak burada amaç çocuğu sürekli sınamak değildir.

Amaç, öğrendiği şeyi hayatın içine taşımasına fırsat vermektir.

Aile neye dikkat edebilir?

Çocuğun bir beceriyi neden bazen yapıp bazen yapamadığını anlamak için küçük ayrıntıları takip etmek oldukça değerlidir.

Çocuk ne zaman yapıyor?

Kim söylediğinde yapıyor?

Nerede yapıyor?

Nasıl bir yönerge verildiğinde anlıyor?

Ne kadar yardım gerekiyor?

Hangi ortamlarda zorlanıyor?

Yorgunluk, kalabalık veya gürültü olduğunda performansı değişiyor mu?

Bu soruların cevapları, “yapıyor–yapmıyor” şeklindeki iki uçlu değerlendirmeden çok daha fazla bilgi verir.

Ayrıca çocuğun her gün aynı performansı göstermesini beklememek gerekir. Performans; dikkat, yorgunluk, motivasyon, çevresel koşullar ve o günkü genel durumdan etkilenebilir.

Bir gün beceriyi yardımla gerçekleştirmesi, önceki öğrenmelerin kaybolduğu anlamına gelmez.

Bazen gelişim, çocuğun bir beceriyi ilk kez yapmasından çok daha sessiz bir biçimde ilerler:

Daha az yardım ister.

Farklı bir ortamda yapar.

Başka bir kişinin yönergesini anlar.

Yeni bir materyalle uygular.

Ve bir süre sonra bunu kendiliğinden yapmaya başlar.

İşte becerinin gerçek hayata yerleşmesi böyle görünür.

Bu nedenle çocuğun bir beceriyi yapıp yapmadığına bakarken yalnızca sonuca değil, becerinin hangi koşullarda ortaya çıktığına da bakmak gerekir.

Çünkü özel eğitimde bazen en önemli soru,

“Çocuğum bunu yapabiliyor mu?”

değildir.

Asıl soru şudur:

“Çocuğum bunu kendi hayatının farklı koşullarında ne kadar bağımsız kullanabiliyor?”

Öğrenmenin gerçek karşılığı, çocuğun yalnızca kendisinden istendiğinde doğru cevabı vermesi değil; öğrendiği beceriyi yaşamının farklı anlarında kullanabilmeye başlamasıdır.

Ve bazen “Bugün neden yapmadı?” diye baktığımız yerde, daha doğru soru şudur:

“Bugün ne değişti?”

Çocuğu anlamaya başlayan bakış açısı çoğu zaman tam da burada değişir.